Een studentenfiets zoals men deze aantreft.

Gefeliciteerd; aangezien je dit leest is de kans groot dat je werktuigbouwer in opleiding bent. Dit heuglijke feit gaat natuurlijk ook in je omgeving als een lopend vuurtje rond en velen zullen je begroeten met de begeerlijke naam 'fietsenmaker'. Zoals je ook de mensen van elektrotechniek vonkentrekkers dient te noemen en tema-ten op het drieletterige synoniem van hun studie dient te wijzen.

Hoogstwaarschijnlijk zul je geregeld op deze titel aangesproken worden met het verzoek een fiets daadwerkelijk te repareren. Dit dien je natuurlijk te doen voor een ruime hoeveelheid bier; zoals elke werktuigbouwer dat afdwingt, ja je leest het goed: illegale prijsafspraken. Aangezien niet iedereen met een supergeheugen geboren is, worden hier nog even de meest elementaire reparaties uit de doeken gedaan, beschouw het als een naslagwerk.

De lekke band

Waarschijnlijk is dit wel het meest voorkomende kwaaltje onder alle fietsen. De lekke band dient derhalve een eitje voor je te zijn. Nog even kort het stappen plan:

• Kijk of je ventiel er wel in zit; is dit het geval, pomp de band dan even op en smeer een beetje spuug op het ventiel. Blaast het ventiel geen bellen en loopt de band toch leeg? Gefeliciteerd, je hebt een lekke band.
  
• Neem de buitenband eraf. Dit kan met de hand als deze niet erg vast zit en anders moet je bandenlichters gebruiken. Steek deze niet te ver tussen velg en buitenband, anders druk je meteen de binnenband helemaal kapot.
  
• Haal de binnenband van de velg en pomp hem op, houd de opgepompte band onder water en kijk waar de bellen verschijnen, zie hier: het lek.
  
• Maak de plek waar het lek zit droog en schuur hem iets op, dit kan met schuurpapier maar ook een ruwe muur of stoep voldoet.
  
• Verdeel met je vinger een egale laag solutie over het opgeschuurde gedeelte, laat de solutie nu indampen.
  
• Je kan de plakker er op plakken als de solutie dof begint te worden. Haal hiervoor voorzichtig de folie van de plakker af en raak dit oppervlak niet aan. Druk de plakker goed aan en zorg ervoor dat de gehele plakker aan de band plakt.
  
• Controleer de binnenkant van de buitenband op scherpe delen en verwijder deze indien nodig.
  
• Pomp na enkele minuten de binnenband weer licht op en leg deze weer over de velg, leg de buitenband er met de hand weer op. Gebruik hiervoor geen bandenlichters; je zult niet de eerste zijn die de zojuist geplakte band weer lek prikt. Om het laatste deel van de buitenband er weer op te krijgen dien je aan de overliggende zijde van het wiel de buitenband met twee handen tussen duim en wijsvinger uit elkaar te trekken zodat je een klein beetje speling krijgt in het gedeelte dat er nog niet op ligt. Herhaal deze manoeuvre desnoods meerdere malen en in beide richtingen (links- en rechtsom) tot de buitenband er geheel op ligt. Pomp de band nu op. Is ie nog steeds lek dan ben je of een slechte plakker of je bent een lek vergeten, hetgeen weer op hetzelfde neerkomt.

Andere optie is om de binnenband in zijn geheel te vervangen, nadeel is dat je niet kunt genieten van de overheerlijke lijmdampen en lijmresten op uw vingers, je bent alleen wel in een fractie van de tijd klaar. Bij het voorwiel is het een kwestie van het voorwiel losdraaien, bij het achterwiel dient men doorgaans ook de ketting en een eventuele rem en of een schakelmechaniek los te halen.

Een slag in het wiel

Een slag in het wiel kan grote gevolgen hebben.

Een slag in het wiel dient er eigenlijk zo snel mogelijk uit gehaald te worden, het rijdt slecht en wordt van lieverlee almaar erger met de totale sloop van het wiel tot gevolg. Terwijl het niet moeilijk te verhelpen is, met een zogenaamde spakenspanner. Een wiel is bij een beetje studentenfiets tangentiaal gespaakt, dat wil zeggen dat de spaken elkaar kruisen en hierdoor koppel, veroorzaakt door het trappen en remmen kan doorleiden. Spaken worden gemaakt van gegalvaniseerd of roestvast staal¹. Een spaak komt bij de velg uit in een spaaknippel. De spaak heeft uitwendige schroefdraad en het spaaknippel inwendige schroefdraad. Na deze korte uiteenzetting zal nu in worden gegaan op het richten van een wiel. Een slag kan worden veroorzaakt door bijvoorbeeld hard tegen een stoep op te rijden of het ontbreken van spaken.

• Een slag in het wiel is een uitwijking van het wiel t.o.v. de rest van de velg. Deze slag kan worden afgeschat door het wiel een paar rondjes te laten draaien, nu weet je naar welke kant de slag is.
  
• De exacte locatie kan bepaald worden door een krijtje naast de velg te houden aan de kant van de velg waar de slag zit. Op de plek van de slag zal het krijtje een streep op de velg trekken als het wiel wordt rondgedraaid. Dit is nu het richtpunt. Als je nu ter hoogte van deze streep kijkt dan zul je spaken zien die beurtelings naar de flens aan de kant van de streep toe gaan en spaken die naar de flens aan de andere kant van de naaf toe gaan.
  
• De spaken die naar de flens aan de 'andere' kant toe gaan dienen gespannen te worden. Het spannen gebeurd door de spaaknippel vanuit de naaf gezien met de klok mee te draaien. Triviaal dat door tegen de klok in te draaien de spaken ontspannen kunnen worden.

Span altijd meerdere spaken en neem de tijd. Verwacht geen wonderen, vaak zal na het eruit halen van de grote slag een paar kleinere slagen terug komen. Behandel deze op dezelfde manier en werk zo langzaam aan naar een strak wiel toe.

Een spaak vervangen gebeurt eigenlijk op grotendeels dezelfde manier, verwissel de spaak en span deze weer met de spaaknippel, de juiste spanning kan bepaald worden door aan de spaken te tokkelen, tot eenzelfde geluid als bij andere spaken te horen is.

Ketting vervangen

Alle derailleurfietsen hebben een ketting zonder verbindingsschakel, waarvan de schakels een lengte van een halve inch hebben en 3/32 inch breed zijn. Fietsen zonder versnellingen of met een versnellingsnaaf hebben een bredere 1/8 inch ketting met een verbindingsschakel.

Om nu een gebroken ketting te vervangen dient men of de gebroken schakel eruit te halen m.b.v. een kettingpons en vervolgens de ketting weer aan elkaar te zetten of een geheel nieuwe ketting eromheen te leggen. Het eerste geniet natuurlijk de voorkeur aangezien er geen nieuwe ketting gekocht hoeft te worden. Houd er echter wel rekening mee, dat door het verwijderen van een schakel de ketting korter is geworden.Dit probleem kan opgelost worden.

Om een schakel te verwijderen moet je met de kettingpons het pennetje uit de schakel draaien. Let er wel op dat het pennetje in de buitenschakel blijft hangen, anders krijg je hem er bijna niet meer in. Vervolgens pak je de volgende binnenschakel en zet je deze er tussen, vervolgens keer je de kettingpons om en draai je het pennetje er weer in. Mocht het geheel nog niet soepel buigen, draai het pennetje dan een paar keer heen en weer tot dit wel het geval is.

Naafspeling

Een naaf is doorgaans opgebouwd uit twee lagers en deze kan men op spanning brengen door de borgmoer vaster te draaien. De speling in de lagers kun je voelen door de vork vast te houden en het wiel in zijwaartse richting te duwen. Kun je het wiel probleemloos heen en weer jutteren dan moet je met een steeksleutel o.i.d. de borgmoer vastdraaien. Let erop dat je aan de andere zijde van de naaf de andere borgmoer tegen moet houden. Draai deze moer niet te vast. Het wiel moet nog wel vrij kunnen draaien.

Remblokjes vervangen

Een studentenfiets wordt ook vaak afgeschreven omdat de velgremmen 'het niet meer doen'. Dit euvel kan vaak goedkoop verholpen worden. Bij het vervangen van de remblokjes, wat eenvoudig kan worden gedaan door deze met een inbussleuteltje los te draaien, is het zaak om de positie goed te bepalen. Als de remblokjes worden geplaatst dan moeten ze allereerst enkel op de velg remmen en van bovenaf gezien moeten de blokjes zo zijn afgesteld dat de achterkant van het blokje nog juist 1 mm ruimte heeft als de voorkant van het blokje de velg net raakt.

Reparatie aan het balhoofd

Balhoofd reparatie

Doordat je als student niet altijd even solide op de fiets hoeft te zitten, is een flinke botsing van je fiets met een obstakel mogelijk. Hierdoor kan je voorvork danig verbogen zijn. Ook is het mogelijk dat je voorvork in het balhoofd is gebroken. Mocht dit het geval zijn, dan zal het balhoofdstel moeten worden gedemonteerd. Als eerste zal het stuur moeten worden verwijderd, door de expanderbout bovenop de vork los te draaien, gevolgd door een klap met een hamer. Draai de twee balhoofdmoeren los en verwijder voorzichtig de kogeltjes. Door nu de fiets op zijn kop te zetten kan je de voorvork eruit halen. Bij het opnieuw plaatsen van de voorvork maak je de kogeltjes goed schoon met petroleum en vet je alles (kogeltjes en ook de conus) goed in. Draai nu de moeren terug op de voorvork. Draai de bovenste moer (de balhoofdmoer) vast zodat je het stuur nog goed kan draaien, maar er geen speling op zit. Plaats nu het stuur terug op de goede hoogte. Trek de expanderbout omhoog en zet deze daarna vast.

Bovenstaande wijze van demontage van je balhoofd kan ook gebruikt worden om de lagering van het balhoofd goed in te vetten. Dit is zeker nodig als je een geluid hoort, alsof er grind in het balhoofd zit.

Afstellen van de derailleur

Het afstellen van een derailleur

Niet elke studentenfiets heeft versnellingen. Mocht je fiets echter toch versnellingen hebben, is het zeer hinderlijk als de versnellingen het niet goed doen. Door het goed afstellen van de derailleur wordt dit probleem voorkomen. Bij het afstellen van de derailleur komt het vaak aan op secuur werk, waar je de tijd voor moet nemen. In eerste instantie moet de derailleurkabel op goede spanning zijn. Dit is het geval als de ketting op het kleinste blad ligt en de twee kleine derailleurwieltjes precies op één lijn onder elkaar staan. Is dit het geval, dan draai je de derailleurkabel vast. Dit kun je ook doen met behulp van een stelshift bij je stuur (echter deze heeft een beperkt bereik). Verdere afstelling gebeurt met de stelschroefjes die op de derailleur zitten. Eerst bepaal je de bovengrens van je derailleur, zodat je ketting niet van je grootste blad af kan vallen en tussen je wiel kan komen. Dit doe je door het pedaal van de opgehangen fiets rond te draaien en gelijktijdig één van de schroefjes zover vast of los te draaien totdat je ketting er niet afloopt. Daarna ga je de intervallen tussen de bladen instellen. Dit doe je door de andere schroef los of vast te draaien totdat alle versnellingen soepel lopen. Dit gebeurt op dezelfde manier als dat je de limiet van de derailleur instelt.

Reparatie aan de trapas of bracket

Een studentenfiets is vaak oud en heeft erg veel te lijden o.a. onder het Nederlandse weer. Om die redenen is er een verhoogd risico dat je lagers in je trapas vuil zijn of dat er geen vet meer in zit. Als je trapt en je hoort een geluid als een koffiemolen, dan is snelle reparatie noodzakelijk. Doe je dit niet, dan kun je snel tot gehele vervanging van de trapas overgaan. Om de trapas dus schoon te maken en opnieuw in te vetten, zal je deze moeten demonteren. Eerst zullen de cranks moeten worden verwijderd. Dit gebeurt door de moeren op de crank los te draaien en de spieën eruit te tikken. De crank kan worden verwijderd. Niet bij alle cranks is deze methode mogelijk. In dat geval moet je de crank verwijderen met een zogenaamde cranktrekker. Dit kan je doen door de cranktrekker in de schroefdraad van de crank te draaien (wat je kunt zien na het verwijderen van het stofdopje). Draai de bout in de trekker zo ver mogelijk naar buiten en draai daarna de trekker zo diep mogelijk in de crank. Als nu de trekkerbout wordt aangedraaid, zal de crank van de as losraken. Met een speciale sleutel kun je de borgmoer verwijderen, waarna je de cup helemaal kunt losdraaien. Je kunt nu de as en de kogeltjes verwijderen en zonodig schoonmaken en invetten. Bij de montage van de trapas begin je met het goed vastdraaien van de eerste cup met de hand. Breng de kogeltjes terug op hun plaats. Steek de as aan de open kant in de bracket. Vet de andere cup aan de binnenkant in met kogellagervet en druk de kogeltjes op hun plaats in het vet. Draai nu ook deze cup vast, totdat de as goed draait en er weer geen speling op zit. Als je geen speling meer voelt zit de as strak zat. Het is belangrijk dit goed te doen, omdat beide gevallen leiden tot het falen van de as na verloop van tijd. Draai ook de borgring terug. Nu kun je de cranks terugplaatsen. Tik de spie terug en draai de moer vast. Bij de spieloze cranks sla je de crank met een hamer vast en draai je de bout in het asgat vast.

Trappers vervangen

Als een trapper kapot is, kan daar vaak weinig aan gerepareerd worden en zal de trapper dus moeten worden vervangen. Dit kan simpel door met een steeksleutel de trapper los te draaien en een nieuwe trapper te plaatsen. Houd er echter rekening mee, dat in de linkertrapper linksdraaiend schroefdraad zit, in tegenstelling tot het rechterpedaal waar gewoon rechtsdraaiend zit. Het linkerpedaal moet dus tegen de klok in worden vastgedraaid.

Hopelijk kun je met bovenstaande korte handleiding alle basisreparaties aan je fiets uitvoeren, zodat je op een waardige manier de naam fietsenmaker kan uitdragen naar je mede-studenten. Op die manier kun je dus voorkomen dat schuren overbodig vol komen te staan met fietsen die slechts kleine mankementen hebben en maak je jezelf onmisbaar in elk studentenhuis.

1) Roestvast is een materiaaleigenschap, roestvrij een tijdelijke staat.
Voorbeeld: Verkoper: "Dit is een roestvrijstalen pan", u dient hierop te zeggen: "Ja, ik ben niet blind", vervolgens dient u deze zaak te verlaten en de domme verkoper verbouwereerd achter te laten.